Nieuw vertalersgeluk

En daar ging hij dan, de Europese Literatuurprijs 2012, naar Julian Barnes en zijn vertaler Ronald Vlek. Pech voor het duo Houellebecq/De Haan, dat evenwel niet bij de pakken neer wenst te zitten en zijn zinnen heeft gezet op een revanche in het mooie jaar 2017.

Dat schreef ik in 2012, en eerder dan verwacht is het dan zover: het duo Houellebecq/De Haan is met Onderworpen opnieuw genomineerd voor de Europese Literatuurprijs, niet in 2017 maar in 2016.

De andere vier boeken van de shortlist heb ik niet gelezen, maar in de wandelgangen valt al te horen dat een vierde Franse winnaar in zes jaar Europese Literatuurprijs erg onwaarschijnlijk (of ronduit een schande) zou zijn. Dat is ook meteen de zwakte van een prijs die is ingesteld om de diversiteit van de Europese literatuur te laten zien: zolang men die diversiteit langs staatkundige lijnen blijft meten (met als impliciete aanname dat twee Franse boeken per definitie meer op elkaar lijken dan bijvoorbeeld een Frans en een Fins boek) is zo’n prijs niet veel meer dan oude romantisch-nationalistische wijn in nieuwe zakken. Niet de veelheid aan keurig van elkaar afgebakende Europese landen, talen en culturen zorgt voor de diversiteit van de Europese literatuur, maar de veelheid aan menselijke temperamenten, ervaringen, inzichten en talenten.

Houellebecq is beïnvloed door Balzac, maar meer nog door Clifford Simak (City, lees dat boek!). Zoals W.F. Hermans is beïnvloed door Kafka, en Kafka door Flaubert. Dát is Europese, nee, wereldliteratuur.

Ik wens de jury veel wijsheid toe. Moge de beste winnen. Die heet niet per se Houellebecq (Onderworpen is naar mijn smaak een minder goed boek dan De kaart en het gebied), maar áls hij dan toch wordt genomineerd, verdient hij een eerlijke kans. Niet als Franse schrijver, maar als schrijver.

Categorie: Blog | Thema: Houellebecq, Onderworpen

Bloeiende meisjes

Vaak gestelde lezersvraag: gaan wij verder met Proust, en zo ja, wanneer valt het volgende deel te verwachten?

De beslissing om verder te gaan is al een tijdje genomen. De uitgever is enthousiast, wij zien het wel zitten om tot ver na de pensioengerechtige leeftijd onmogelijke zinnen te vertalen, het enige probleem is de financiering. Proust vertalen is véél tijdrovender dan een doorsnee literaire roman, en het Nederlands Letterenfonds heeft in de vereenvoudigde nieuwe werkbeursregeling geen aparte plaats meer ingeruimd voor extreem moeilijke projecten. Het komt erop neer dat we nog ongeveer een half boek moeten zien te ‘dekken’. (NB Uitgevers zijn geen werkgevers die hun vertalers keurige salarissen betalen. Dan zouden boeken trouwens ook onbetaalbaar worden naar de smaak van de consument. Vandaar dat de Staat moet bijschieten om de kwaliteit van cultureel belangrijke vertalingen veilig te stellen door middel van subsidies.)

Maar we mikken welgemoed op beginnen in het late najaar van 2016, wat inhoudt dat we ergens eind 2018 misschien wel een boek hebben. Dat boek gaat niet In het lommer van de meisjes in bloei heten, zoals wijlen Thérèse Cornips A l’ombre des jeunes filles en fleurs had willen noemen als ze haar vertaling ervan had kunnen afmaken. De kans dat er een boek met die titel verschijnt is desondanks niet gering, want Philippe Noble en Désirée Schyns werken op basis van Cornips’ nagelaten manuscript ook aan een vertaling van dit deel, voor de Bezige Bij. Hoe wij het boek zullen noemen weten we nog niet. Dat ook deze titel net als Swanns kant op weer tot discussie zal leiden, is niet onmogelijk. De titel van de prestigieuze Penguin-editie, In the shadow of young girls in flower, bevat volgens sommigen maar liefst drie vertaalfouten en zou eigenlijk moeten luiden: In the shade of blooming girls.

 

Categorie: Blog | Thema: Proust

Het model-Driessen

Vertaal letterlijk, tenzij het resultaat geen goed Nederlands is.

Elke vertaling moet een goed overwogen compromis zijn tussen enerzijds respect voor de brontekst en anderzijds dienstbaarheid aan de lezer. Als die twee met elkaar in conflict komen, moet het eerste altijd de doorslag geven, met andere woorden, moet de dienstbaarheid wijken voor de trouw.

Was getekend: Hans Driessen – als zijn woorden (uit het nawoord bij Berlijn Alexanderplatz) tenminste correct worden geciteerd door de jury van de Filter Vertaalprijs 2016 (Filter 23:1, p. 6). Maar daar mogen we wel van uitgaan.

Ik heb Hans Driessen erg hoog zitten als vertaler. Ik weet ook dat hij niet wars is van enige hersenarbeid, want hij heeft filosofie gestudeerd en o.a. Nietzsche, Schopenhauer, Wittgenstein, Sloterdijk, Marx, Benjamin en Adorno vertaald. Alle reden dus om even heel aandachtig stil te staan bij het model dat hij hier voorstelt.

Driessen onderscheidt twee polen waartussen een vertaling zich kan bewegen, de brontekst en de lezer (van de vertaling). Beide polen trekken als magneten aan de vertaler: de brontekst wil letterlijkheid, respect en trouw, de lezer wil goed Nederlands en dienstbaarheid. Als we de eerste pool A noemen en de tweede B, kan Driessens model dus worden geschematiseerd in de volgende formules, die alledrie tegelijk gelden:

  • B > A (goed Nederlands gaat boven letterlijkheid)
  • B = A (goed overwogen compromis)
  • B < A (dienstbaarheid aan de lezer moet wijken voor trouw aan de brontekst)

Dat model lijkt me op zijn zachtst gezegd onwerkbaar. Letterlijkheid die leidt tot slecht Nederlands dient te worden gecorrigeerd, maar de dienst die de vertaler de lezer daarmee bewijst betekent helaas een verlies aan trouw, dus…

Maar het echte probleem zit elders, namelijk in de impliciete aannamen die aan het model voorafgaan. Welke (semantische, syntactische, fonetische, metrische) elementen blijven precies behouden bij ‘letterlijk’ vertalen, en waarom juist die? Wat is precies ‘goed Nederlands’, en moet ook een oorspronkelijk Nederlandse tekst zich daaraan houden, en waarom? Aan welke aspecten van de brontekst moet een vertaling trouw zijn, en waarom juist die? Moeten oorspronkelijke teksten ook dienstbaar zijn aan de lezer, en zo ja, waarom/hoe? En last but not least: veronderstelt een ‘goed overwogen compromis’ niet al bij voorbaat dat er een conflict is?

Categorie: Blog | Thema: Driessen, vertalen